1989 yılında SEKA’da çalışırken Yüzbaşı Felahattin Özçelik tarafından bana bir kitap hediye edilmişti. O yıllarda okumuştum, yıllar sonra tekrar okudum. 1920’li yıllardan 1970’li yıllara uzanan bir dönemin romanı: “İmparator“. Erol Toy‘un bu romanı Fehmi Çok (Vehbi Koç)’u anlatıyor. Nalbur dükkânından holdinglere uzanan bir roman. Yani gerçekten bir “İmparator”luğu anlatıyor.

Türkiye Büyük Millet Meclisi inşaatı devam ediyor, ama bir türlü çatıda kiremit bulamazlar. Fehmi Çok‘un dayısı o sıra Ankara siyasetinde yakınları olan biri. “Ben yeğenime bir sorayım” der. Olur alınca da yeğeninin dükkânına uğrar.

“Yeğenim senin kafan çalışır, Meclis binası yapılıyor, çatıya kiremit bulabilir misin?” diye sorar. “Bulurum dayı, benim işim yok olanı bulup, satmak.” yanıtını alır.

Hemen kale içine doğru gider, “Benden size 20 para… Bana getirebildiğiniz kadar kiremit getirin. Eski olması önemli değil ama kırık olmasın.” der.

Çağrılınca giden Fehmi dönemi biter

Önü yazdır, herkes evinin damına çıkar, kiremitleri kırmadan çıkarır getirirler. At arabalarına yüklenen kiremitler TBMM binasının inşaatına doğru yola çıkar.  20 paraya alınan kiremitler, 40 paraya satılır. Önemli olan kiremitler bulunmuş, Meclis açılmaya hazır hâle gelmiştir.

İmparator

Roman kahramanımız Fehmi, yeni hükümetle tanış olmuş bu vesileyle. Yeni Meclis, yeni yönetim derken Cumhuriyet kurulur. Yeni devletin çarkları dönerken katkı sunmaya başlar. Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Celal Bayar her çağırdığında gider, onlara yardım eder. Dükkânı da büyür bu arada.

İktisat Kongresi, İş Bankası, fabrikaların kurulması… Atatürk, İş Bankası’na 500 bin lira sermaye koyarken, İsmet İnönü 20 bin sermaye koyar. Fehmi Çok ise 100 bin sermaye ile ortak olur.

Çağrılınca giden Fehmi dönemi bitmiş gibidir. Gün gelir başı sıkışan siyasetçi ona gitmeye başlar.  1938 sonrası, 1946, 1950 ve 1960’lı yıllar. İsmet İnönü, Celal Bayar, Adnan Menderes, 27 Mayıs İhtilali,  yeni Anayasa, işçilere ve halka verilen yeni demokratik haklar… Sermaye çıkarlarıyla ters düşen yasal haklar.

İşçilerin grevleri, yeni gelişen siyasi hareket, solun yükselişi ve Türkiye İşçi Partisi. CHP‘yi bölecek bir siyasi hareket görülürken, sonra kapatmak için çare arayışları…

Türkiye’de üst üste büyük kırılmalar yaşanırken Fehmi  Çok’un oğlu olur. Bütün işçilere çocuğun doğum günlerinde ikramiye ödenir. Toplumsal bakış, devletten kazandığını sosyal amaçla yatırıma dönüştürmek, öğrenci yurtları yaptırmak, okullar açmak…

İmparator

Sermayeyi arkasına alıp hükümetleri yola getirme; ABD, Avrupa ve Rusya ile ortak pazarlar yaratmak… Siyasete yön verirken, bir işveren çocuğu kaçırılıyor, fidye veriyor. Gün geliyor, Fehmi’nin torunu Filistin yollarında vuruluyor.

“Ya bir kez yitirirseniz?”

Torunu ne diyor: “Hep kazanmışsınız dede, anlattıklarınızdan bu anlaşılıyor. Güçlü olduğunuzdan kazanmışsınız. Ya insanlar sizden güçlü olursa. Ya bir kez yitirirseniz?” Torununun bu sözleri kahramanımız Fehmi’nin beynine bir tokmak vuruyor. Bu kez beyninin en duygulu yerinde bir ses yankılanıyor: “Ya bir kez yitirirseniz? Ya bir kez yitirirseniz? Ya bir kez yitirirseniz?”

Anladık ki, yaşadığımız çağda sermaye, içli  dışlı olduğu Avrupa, Amerika ya da Rusya ile birlikte çok şey yaşatmışlar topluma. Sağ-sol diye bölmüşler. Sonra Alevi-Sünni demişler, sonra Kürt-Türk demişler.  Yetmemiş İslam içinde de tarikatlar türetmişler.

Cumhuriyet döneminde devlet ve sermaye ile birlikte kazanılan tüm değerler, özelleştirme adı altında bir bir satılmış. Her bir yerli sermaye yok olmuş. Cumhuriyet, demokrasi kavramları yerine ümmete dayalı bir düzen yolunda adım adım gidiyoruz.

Şimdi görüyoruz ki, her şeye rağmen Fehmi Çok’un çocukları, torunları dimdik ayakta Cumhuriyet kazanımlarına destek olmaya devam ediyorlar.

İmparatoru okumak lazım, okuyup tarihe bakmak lazım. Kendilerini dev aynasında görenlere, bir kez anımsatmak lazım: “Ya bir kez yitirirseniz? Ya bir kez yitirirseniz? Ya bir kez yitirirseniz?”

(*) Erol Toy / İmparator / Tür: Roman / MAY Yayınları (Nadir Kitap’tan temin edilebilir.) Yeni baskısı: Doğu Kitabevi

CELAL NECATİ ÜÇYILDIZ