Türk sinemasında ilk sansür Fransızlar tarafından uygulandı. Hüseyin Rahmi Gürpınar‘ın eserinden uyarlanan 1919 tarihli “Mürebbiye”, Türk sinema tarihinde sansür engeliyle karşılaşan ilk Türk filmi unvanını taşır. Filmde, çocuk bakıcılığı yaptığı evdeki tüm erkekleri baştan çıkaran Fransız Anjelik’in hikâyesi anlatılır. Bu film, İstanbul’daki gösterimi sırasında Fransız Generel Franceht d’Esperey’i çileden çıkarmıştı. Bir Fransız kızının böylesine “düşük ahlaklı” gösterilmesine kızan General, filmin İstanbul’daki gösterimini bir süre sonra durdurdu. “Mürebbiye”, Anadolu seyircisine ise hiç ulaşamadı.

Türk Sinemasında Sansür

Türk sinemasında ilk sansür: Mürebbiye (1919)

Düşman gemileri boğazı görmesin!

Yönetmen Osman F. Seden’de 1954’de çektiği Kardeş Dursun filmi için sansürle epey uğraşan yönetmenlerden biridir. Bu filmin bir sahnesinde Karadeniz’den Boğaz girişi göründüğü gerekçesiyle çıkarılması istenir. Gerekçe ise düşman gemilerinin boğaz girişini net bir şekilde görmüş olmalarıdır. Ayrıca plajda güneşlenen sevgililerin olduğu sahnede düşmanın çıkarma yapabileceği uygun kumsal imajı verildiği gerekçesiyle çıkarılması uygun görünmüştür.

Türk Sinemasında Sansür

Ekinler cılız olmuş!

Metin Erksan’ın ilk filmi Karanlık Dünya – Aşık Veysel’in Hayatı (1952) filminde ekinler cılız olarak filme alındığı için Sansür Kurulu tarafından yasaklanır. Gerekçe ise  “Türkiye’nin yoksul bir ülke olarak gösterilmesi”dir.

Türk Sinemasında Sansür

“Karanlık Dünya” filminden bir sahne

Kazancını bölüşmek komünistliktir!

Süha Doğan, Şoförün Karısı (1962) adlı filmde “kazancımızı ortaya koyar beraber harcarız” diye bir diyalog geçer. Sansür Kurulu bu sahnede “bir komünizm propagandası sezdiği için” bu cümleyi keser.

Türk Sinemasında Sansür

“Komünizm propagandası sezilen” Şoförün Karısı filmi

Türkiye’yi kötü gösterdi

Metin Erksan, 1963’de, Necati Cumalı’nın Susuz Yaz adlı romanını sinemaya uyarladı. Film, Sansür Kurulu’nun festivale katılmasına izin vermemesine karşın, Berlin’e gitti ve Altın Ayı ödülünü kazandı. İlk kararda yurt dışına gitme hakkı bulunan film, festivale katılma izni isteyince kurul tekrar toplanıp ‘Türkiye’yi kötü gösterdiği’ gerekçesiyle filmin festivale katılımını yasaklamıştı. Film, buna rağmen kaçak yollardan Berlin’e ulaştı ve bilindiği gibi en büyük ödül olan Altın Ayı Ödülü’nü aldı. Yurda dönen ekibe Kültür Bakanlığı sanki kendisi yasaklamamış gibi bir kutlama kokteyli verdi. Kokteyl ile yetinmeyip, Metin Erksan’a, Hülya Koçyiğit’e ve Erol Taş’a ödüller de dağıttı.

Türk Sinemasında Sansür

Susuz Yaz’dan bir sahne

İlk grev filmi

Vedat Türkali ile Ertem Göreç imzalı Karanlıkta Uyananlar (1964), emekçi ve grev sorunlarını ele alan bir filmdi. Bu yüzden de yasaklandı.

Türk Sinemasında Sansür

“Karanlıkta Uyananlar” filminin en ikonik sahnesi

Türkler küçük düştü!

1970’lerde reddedilen filmlerden biri de Tunç Okan’ın Otobüs (1974) filmiydi. Gerekçe, “filmin Türkleri küçük düşürmesi ve aptal göstermesi”ydi. Filmdeki bazı sahnelerde geçen; ayakta işeyen işçilerin ellerini yıkamadan sofraya oturmasının örf ve adetlere aykırı olduğu, sofrada bayat ekmek ve soğan bulunmasını Türklerin kötü beslendiği imajını oluşturduğu, şoförün “dönülmez” levhasına rağmen dönmesini Türklerin trafik kurallarına uymaması olarak görüldüğü ve Türk işçilerin plastik sosisleri kemirmesini küçültücü bulunduğu için tepki görmüştü.

Türk Sinemasında Sansür

Tunç Okan’ın Otobüs (1974) filmi…

Yeşilçam ‘sansür’ yürüyüşünde

Türk sinema tarihinde sansüre karşı toplu bir şekilde yapılan ilk ve tek eylem Kasım 1977 yılında “Sansüre Hayır Yürüyüşü” adıyla gerçekleşmiştir. Sine-Sen adlı emekçiler örgütünün başı çekmesiyle, neredeyse tüm Yeşilçam, tarihinde ilk kez bir araya geliyor ve Ankara’ya yürüyüşe geçiyor. Türkan Şoray’dan Cüneyt Arkın’a, Fatma Girik’ten Tarık Akan’a, Kadir İnanır’dan Müjdat Gezen’e kadar birçok ünlü yıldız, birçok yönetmen ve sayısız emekçi üç gün boyunca yürür. Ankara’da meclis, senato ve Anıtkabir ziyaretlerinden sonra İstanbul’a dönülür. Ancak bu eylemden sinemacılar adına pek bir sonuç çıkmaz.

Türk Sinemasında Sansür

Sansüre Hayır Yürüyüşü

Sinemada sansür: Ad Absurdum

Abbas Kiarostami sansür hakkında ne diyor?